NHÀ CỬA - ĐỜI SỐNG

Tết Đoan Ngọ – những phong tục trong ngày Tết cổ truyền Việt Nam

Hằng năm, ngoài dịp Tết Nguyên Đán là một dịp để tất cả thành viên gia đình tụ họp, sum vầy, thì Tết Đoan Ngọ (hay còn gọi là Tết diệt sâu bọ, mùng 5/5) cũng là ngày lễ truyền thống rất quan trọng đối với người Việt Nam ta. Vào dịp lễ này, mọi người thường dâng lên tổ tiên rượu nếp, hoa quả, bánh tro và thắp hương vào giữa trưa (giờ ngọ) để bày tỏ lòng thành kính. 

A. Nguồn gốc Tết Đoan Ngọ

– Tết Đoan Ngọ thường được tổ chức vào giờ Ngọ ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Đây không chỉ là ngày tết truyền thống tại Việt Nam mà còn là ngày lễ quan trọng ở một số quốc gia Đông Á khác như Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản. Kết quả là, nhiều truyền thuyết khác nhau đã được lưu truyền lại và nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ vẫn còn đang gây tranh cãi cho đến ngày nay.

– Một số người tin rằng ngày Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ văn hóa Trung Quốc với truyền thuyết về Khuất Nguyên. Chuyện kể rằng, Khuất Nguyên – một nhà thơ, một trung thần nổi tiếng dưới thời vua Hoài Vương. Ông cũng là tác giả của bài thơ “Ly Tao” nói về sự suy vong của đất nước Trung Quốc nhiều thế kỉ trước. Do không khuyên ngăn được vua Hoài Vương, lại bị gian thần hãm hại, trung thần Khuất Nguyên liền ôm một tảng đá rồi trầm mình xuống sông Mịch La vào ngày 5 tháng 5. Từ đó, vào ngày này hằng năm, người dân Trung Quốc vẫn tổ chức đua thuyền và tế bánh tro với ý nghĩa tưởng nhớ ông. 

– Đối với người Việt, Tết Đoan Ngọ còn được gọi với tên gần gũi là Tết diệt sâu bọ. Tương truyền rằng, vào tháng 5 của một vụ mùa nọ, sau khi nông dân ăn mừng vì mùa màng bội thu, sâu bọ ở đâu lại kéo đến rất nhiều ăn mất thực phẩm, trái cây vừa mới thu hoạch. Lúc này khi tất cả nông dân đều đau đầu vì không biết phải giải quyết nạn sâu bọ này như thế nào thì có một ông lão tự xưng là Đôi Truân đã đến và chỉ cho mọi người cách để diệt sâu bọ. Ông lão dặn mỗi hãy lập đàn cúng gồm có trái cây, bánh tro và ra trước nhà mình vận động thể dục. Theo lời chỉ dẫn của ông, lũ sâu bọ lần lượt té ngã, rủ rượi. Ông còn dặn dò thêm là hắng năm cứ lặp lại theo những gì ông chỉ bảo thì bọn sâu bọ sẽ không tới và làm ảnh hưởng đến mùa màng nữa. Cứ như vậy, người dân đã gọi ngày mùng 5/5 là ngày “diệt sâu bọ” hay còn gọi là Tết Đoan Ngọ vì thường được cúng vào giờ ngọ.

Ngoài ra, từ lâu trong dân gian Việt Nam đã lưu truyền hai câu thơ:

“Tháng năm ngày tết Đoan Dương

Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang.” 

Theo đó, người Việt đã chọn ngày mùng 5/5 hằng năm là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ. Đây cũng chính là cơ sở chứng minh rằng tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ chính Việt Nam.

B. Ý nghĩa của Tết Đoan Ngọ

– Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ được coi là ngày tết diệt sâu bọ và thờ cúng tổ tiên. Bởi theo quan điểm dân gian, tháng 5 là thời điểm giao mùa, chuyển tiết nên nhiều sâu bọ, dịch bệnh có thể phát sinh. Vào ngày này, những người nông dân sẽ thực hiện một số nghi lễ cúng tế và phong tục đặc trưng như hái lá thuốc, khảo sâu bọ,…với hy vọng phòng trừ được dịch bệnh và  sâu bọ. 

– Không chỉ vậy, Tết Đoan Ngọ còn được xem là ngày tết quan trọng thứ hai đối với mỗi người dân Việt Nam sau Tết Nguyên Đán. Vì khi đó, dù đi làm xa đến đâu, ai cũng cố gắng thu xếp để về tề tựu, sum họp với gia đình.

C. Các phong tục thường có trong ngày Tết diệt sâu bọ tại Việt Nam

1. Khảo sâu bọ

  • Vào giờ Ngọ ngày mùng 5/5 âm lịch (tức 12 giờ trưa), ở một số địa phương sẽ thực hiện nghi thức khảo sâu bọ, khảo cây hay còn gọi là đánh cây. 
  • Để thực hiện khảo cây, mọi người thường chọn những cây cho ít quả hoặc bị sâu bệnh. Sau đó, một người sẽ trèo lên và đóng vai hóa thân thành cây. Một người bên dưới sẽ đứng cầm dao, gõ vào gốc cây, đặt các câu hỏi ngụ ý dọa đốn cây đi như “Tại sao năm nay cây lại không chịu đơm bông, kết trái?” “Mùa sau có chịu ra quả nhiều hay không?”… Lúc này, người trên cây phải trả lời liên tục các câu hỏi mà người bên dưới đặt ra với giọng điệu cuống quýt và phải hứa sẽ đơm hoa, kết trái nhiều vào mùa sau. 
  • Theo quan dân gian, nếu bạn thực hiện điều này cùng với ước muốn sung túc, đầy đủ thì sẽ được theo ý nguyện.

2. Hái lá thuốc

  • Với phong tục này, người dân chủ yếu là ở nông thôn sẽ thường rủ nhau đi hái lá thuốc vào lúc 12 giờ trưa. Vì họ tin rằng đây chính là thời khắc nhận được dương khí tốt nhất từ ánh mặt trời và những cây lá được hái trong thời khắc này sẽ là loại thuốc có tác dụng chữa bệnh hay nhất.
  • Các loại lá thường được hái về phơi khô và sử dụng quanh năm như: lá ích mẫu, sa kê, ngải cứu, tía tô, kinh giới, lá cam, chanh, bưởi, v.v…Mọi người thường sử dụng chúng để chữa bệnh ngoài da hoặc các bệnh đường ruột bằng cách đun nước tắm hay xông hơi…v.v …

3. Tắm lá rau mùi

Rau mùi là một loại cây nhỏ và có mùi thơm. Theo truyền thống, vào ngày Tết Đoan Ngọ, nếu bạn tắm nước rau mùi sẽ giúp bạn thư giãn, thoát nhiều mồ hôi và đem đến hương thơm hương dễ chịu cho cơ thể. Ngoài ra, lá mùi còn là một vị thuốc nam có tác dụng rất tốt trong phòng chống cảm gió, giải trừ độc tố, từ đó mang lại cho bạn sức khỏe tốt hơn.

4. Ăn bánh ú tro

  • Bánh tro là một trong hai món không thể thiếu của ngày Tết Đoan Ngọ vì trong tâm thức người Việt, lúa gạo đại diện của nền văn minh lúa nước của ta và là lễ vật thuần khiết thiêng liêng dâng lên tổ tiên. Bánh ú tro được làm từ nguyên liệu chính là gạo nếp,nước tro và được gói bằng lá dong hoặc lá chuối. 
  • Sở dĩ bánh ú tro có hình tam giác mà không phải là hình tròn hay vuông là vì theo lý lẽ học thuyết âm dương ngũ hành, hình tam giác có ý nghĩa là dương Hỏa bên ngoài để tương sinh với âm Thổ của bánh bên trong.
  • Ngoài ra, người xưa còn quan niệm rằng đốt thảo mộc lấy tro để làm bánh dâng lên tổ tiên là vì lý lẽ vạn vật đều quay về với đất mẹ. Màu sắc của bánh cũng vậy, nó tượng trưng cho màu của đất, quay về với đất nhưng âm dương tương sinh để rồi vạn vật lại sinh sôi, nãy nở. Lý lẽ đó cũng chính là quy luật của tạo hóa.

Xem thêm tại: Trà đạo – Nghệ thuật thưởng trà của người Á Đông

5. Rượu nếp cẩm

Rượu nếp cẩm là một lễ vật quan trọng để dâng lên tổ tiên trong ngày Tết Đoan Ngọ. Một số quan niệm xưa tin rằng, trong cơ thể chúng ta, đặc biệt là bộ phận tiêu hóa chứa rất nhiều ký sinh trùng. Cơm rượu nếp cẩm có vị chua, vị ngọt nhưng cay nồng và rất tốt trong việc hỗ trợ đẩy lùi các mầm bệnh trong cơ thể. Đặc biệt, rượu nếp cẩm sẽ phát huy tác dụng tốt nhất nếu bạn uống chúng ngay buổi sáng, lúc mới vừa thức dậy.

6. Ăn hoa quả 

  • Cũng như rượu nếp cẩm, các loại hoa quả có tính chua, chát như  táo, bưởi, mận, cam xoài… là những loại trái cây thường xuất hiện trong mâm cúng gia tiên và được ăn vào ngày mùng 5 tháng 5 này với mong muốn “diệt sâu bọ” trong cơ thể. 
  • Bên cạnh đó, việc ăn trái cây đầu mùa này không chỉ giúp chúng ta tăng sức đề kháng mà còn mang ý nghĩa mong muốn cuộc sống sung túc, đầy đủ, đơm hoa kết trái của ông bà xưa..

7. Ăn thịt vịt

  • Ăn thịt vịt cũng là một phần trong  phong tục Tết Đoan Ngọ. Bởi theo đông y, thịt vịt có tác dụng giải nhiệt rất tốt cho trong những ngày nắng nóng đặc biệt như ngày Tết Đoan Ngọ. Chính vì thế, người Việt Nam thường ăn thịt vịt vào dịp này để bồi bổ và thanh lọc cơ thể.
  • Ngoài ra, ở nhiều địa phương khác, người ta còn nhuộm móng tay cho trẻ con, mang áo trẻ con lên chùa, đến điện để xin con dấu, vẽ bùa ngũ sắc để không bị ma quấy nhiễu. Hoặc nếu không đi hái lá thuốc được, họ sẽ đi mua các loại lá về xông cơ thể, xông nhà,…v.v..

D. 5 điều cần lưu ý trong ngày Tết Đoan Ngọ

  • Nên cúng Tết Đoan Ngọ vào giờ chính ngọ (12 giờ trưa) ngày 5/5 âm lịch
  • Không nên để giày dép lộn xộn vì có thể dẫn dụ tà khí vào nhà
  • Tránh dừng chân ở những nơi u ám như miếu hoang, đình hoang, nhà hoang,…
  • Không mua các vật phẩm có hình thù kì quái
  • Đừng làm rơi tiền bạc hay ví trong Tết Đoan Ngọ vì theo quan niệm người xưa, điều này chẳng khác nào khiến bạn mất tài lộc và tài vận sẽ đi xuống..

Tóm lại, mỗi nơi đều sẽ có những phong tục tập quán khác nhau, không có nơi nào giống nhau. Tuy nhiên, nhìn chung nhà nào cũng trang hoàng cho mình một mâm cúng gia tiên có xôi chè, bánh trái, rượu nếp đầy đủ. 

Hy vọng qua bài viết này, người thương của Honfarm có thể hiểu hơn về Tết Đoan Ngọ – một nét đẹp trong văn hóa truyền thống của người Việt Nam ta và chúc bạn sẽ có một dịp Tết Đoan Ngọ an lành, ấm áp bên gia đình!

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.